Кујната како лабораторија: 5 безбедни експерименти со сода бикарбона, оцет и брашно за дождлив викенд
Пет експерименти со производи што веќе ги имате во плакарот, и објаснување зошто содата и оцетот не се „вулкан“, туку лекција по гасови. Со точни количини, време и мерка кога експериментот е успешен.
Врне од утрото, а на масата веќе има истурена чаша сода и дете што сака „пак вулканот“. Го правите по трет пат. Пената кипи, сите се смеат, некој ја брише масата — и толку. Ништо не е научено, освен дека оцетот силно мириса.
Токму тука пропаѓаат повеќето домашни кујнски експерименти. Не затоа што се опасни или сложени, туку затоа што завршуваат премногу рано. Детето го гледа ефектот, но не го објаснува. А разликата меѓу шоу и експеримент е едно единствено прашање, поставено пред да го истурите оцетот: „Ти како мислиш, што ќе се случи?“
Текстот подолу е наменет за деца меѓу 6 и 9 години — оние што веќе читаат малку и знаат да бројат до дваесет, но сè уште не разбираат хемиски формули. Затоа никаде нема да пишува „натриум бикарбонат реагира со оцетна киселина“. Ќе пишува „внатре се прави гас и тој брза да излезе“. Тоа е доволно точно и целосно разбирливо.
Зошто вулканот од сода бикарбона не е експеримент, туку трик
Кога содата ќе се сретне со оцетот, се создава гас — јаглерод диоксид. Истиот гас што ги прави дупчињата во лебот и меурчињата во газираната вода. Гасот зазема повеќе простор од течноста, затоа турка нагоре и излегува низ грлото на шишето. Пената е само гас заробен во мала количина течност.
Проблемот со вулканот од сода бикарбона е што одговорот се гледа пред прашањето. Детето веќе знае дека ќе прекипи. Нема изненадување, нема размислување. Затоа во секој од кујнските експерименти подолу има нешто што не се гледа веднаш: балон што сам се надува, зрно ориз што танцува, тесто што се однесува и како течност и како цврсто тело истовремено.
Што ви треба за кујнските експерименти — и колку чини
- Сода бикарбона — едно пакување од околу 80 г е доволно за сите пет експерименти и чини под 60 денари.
- Бел оцет — половина литар е повеќе од доволно, околу 60 денари.
- Брашно — една шолја, од она што веќе го имате.
- Ориз или сушена леќа — една супена лажица.
- Балон, пластично шише од 0,5 л, висока чаша, ситно сито, послужавник или плех со раб.
- Прехранбена боја или сок од црвена зелка, ако сакате боја — не е задолжително.
Сè се работи на послужавник или во мијалникот. Не затоа што е опасно, туку затоа што оцетот остава дамки на дрвена површина. И уште нешто: оцетот не се пробува на вкус за време на експериментите, а содата не се допира со мокри прсти и потоа во очите. Толку се правилата.
Балонот што сам се надува: експеримент со сода за деца
Истурете три супени лажици оцет во празно пластично шише од 0,5 л. Во празен балон, со помош на инка или свиено ливче хартија во конус, ставете една чајна лажичка сода. Навлечете го балонот врз грлото на шишето, без да го исправите — содата треба да остане во провиснатиот дел. Пред да го подигнете балонот, прашајте го детето: „Колку голем ќе стане — колку јаболко, колку топка или воопшто нема да мрдне?“ Потоа исправете го балонот и содата паѓа внатре. Материјал: шише, балон, оцет, сода, лажичка. Време: 10 минути. Возраст: 6-9, со возрасен што го држи шишето. Успешно е ако детето успее да го каже својот одговор пред експериментот, а потоа да објасни зошто балонот престанал да расте — затоа што содата се потрошила, а не затоа што оцетот е „уморен“.
Тука доаѓа убавиот дел. Направете го експериментот втор пат, но со двојна количина сода. Балонот станува поголем. Трет пат — со двоен оцет, но иста количина сода: балонот станува речиси ист. Оттука детето само доаѓа до идејата дека прв завршува она што го има помалку. Не кажувајте му го вие. Почекајте.
Оризот што танцува: експеримент со сода бикарбона и оцет
Наполнете висока провидна чаша до две третини со вода, додадете две чајни лажички сода и мешајте додека водата не стане бистра. Ставете внатре околу дваесетина зрна ориз. Сега бавно, по ѕидот на чашата, истурете четири супени лажици оцет. Зрната почнуваат да се качуваат и да слегуваат — на нив се лепат меурчиња гас што ги кренуваат нагоре, меурчето пукнува на површината и зрното паѓа назад. Материјал: висока чаша, вода, сода, оцет, ориз. Време: 15 минути, од кои 10 само гледање. Возраст: 6-9. Успешно е ако детето следи едно зрно со прст по стаклото и брои гласно колку пати се качува за една минута — а потоа каже кое зрно патува почесто, ситното или крупното.
Три пократки кујнски експерименти за деца за истото попладне
- Тајно писмо со сода бикарбона: растворете една чајна лажичка сода во две лажици вода, пишете со чепкалка за уши врз бела хартија и оставете да се исуши 10 минути. Буквите исчезнуваат. Намачкајте со памук натопен во сок од црвена зелка или чај од шумски плодови — записот излегува во боја. Материјал: сода, вода, чепкалка, бела хартија, памук, сок од црвена зелка. Време: 20 минути, од кои 10 сушење. Возраст: 6-9. Успешно е ако детето само предвиди на кое место ќе се појават буквите пред да ја намачка хартијата.
- Паметно тесто од брашно: измешајте една шолја брашно со околу половина шолја вода додека не стане густо како павлака. Ако го притиснете нагло со прст, е цврсто. Ако го допрете бавно, прстот потонува. Оставете го детето да смисли начин како да го „пренесе“ од едниот крај на послужавникот до другиот, без да капе. Материјал: брашно, вода, чинија, послужавник. Време: 15 минути. Возраст: 6-9. Успешно е ако детето со свои зборови каже дека брзиот допир и бавниот допир даваат различен резултат.
- Ситото и брашното: пресипете брашно низ сито од висина од 30 см врз темен послужавник. Се гледаат тенки „ридчиња“. Сега истурете шака брашно одеднаш од истата височина. Разликата во купчето покажува зошто готвачите го просејуваат брашното — меѓу зрната влегува воздух. Материјал: брашно, ситно сито, темен послужавник. Време: 10 минути. Возраст: 6-9. Успешно е ако детето покаже кое купче е повисоко и објасни дека внатре има воздух.
Најчестата грешка во експериментите со сода бикарбона: повеќе сода значи поголем ефект
Речиси секое дете сака да истури цело пакување сода. Логиката изгледа беспрекорна: повеќе прав, повеќе пена. Но не е така. Гасот се создава само таму каде што зрно сода ќе се сретне со капка оцет. Штом оцетот ќе се потроши, преостанатата сода си стои на дното — мокра, бескорисна купчинка. Резултатот е помалку впечатлив, не повеќе, а послужавникот треба да се измие.
Затоа направете го „неуспехот“ намерно, како шести експеримент: во едната чаша една лажичка сода и четири лажици оцет, во другата пет лажици сода и истите четири лажици оцет. Втората чаша не прави повеќе пена. Остава талог. Детето гледа со свои очи дека вишокот не помага — а тоа е лекција што подоцна ќе помогне и кај шеќерот во колачите, и кај бојата во чашата со вода.
„Мислам дека балонот ќе стане колку јаболко, бидејќи содата е само една лажичка.“ — оваа реченица вреди повеќе од десет вулкани.
Како да продолжите по кујнските експерименти
Дајте му на детето лист хартија превиткан на два дела. Лево пишува што претпоставува, десно — што се случило. Три реда се доволни. По еден месец овој листок е поинтересен од која било фотографија, бидејќи се гледа каде детето погодило и каде се изненадило. А изненадувањето е токму местото каде што нешто се учи.
И на крај: не го поправајте веднаш погрешното објаснување. Ако детето каже дека балонот се надува „затоа што оцетот е топол“, прашајте го дали шишето е топло на допир. Не е. Детето само ќе го повлече своето објаснување — и следниот пат ќе провери пред да тврди.