Mutfak Laboratuvara Dönüşüyor: Yağmurlu Hafta Sonu İçin Soda, Sirke ve Unla 5 Güvenli Deney
Zaten dolabınızda olan malzemelerle yapılan beş deney ve soda ile sirkenin neden bir "volkan" değil, gazlar üzerine bir ders olduğunun açıklaması. Net ölçüler, süreler ve deneyin başarılı sayılması için ölçütlerle.
Sabahtan beri yağmur yağıyor, masada da dökülmüş bir bardak soda ve "yine volkan" isteyen bir çocuk var. Bunu üçüncü kez yapıyorsunuz. Köpük taşıyor, herkes gülüyor, biri masayı siliyor — hepsi bu kadar. Sirkenin keskin koktuğu dışında öğrenilen hiçbir şey yok.
Ev deneylerinin çoğu tam da burada başarısız olur. Tehlikeli ya da karmaşık oldukları için değil, çok erken bitirildikleri için. Çocuk etkiyi görür ama açıklayamaz. Oysa gösteri ile deney arasındaki fark, sirkeyi dökmeden önce sorulan tek bir soruda saklıdır: "Sence şimdi ne olacak?"
Aşağıdaki metin 6-9 yaş arası çocuklar için hazırlandı — az çok okuyabilen, yirmiye kadar sayabilen ama henüz kimyasal formülleri anlamayan çocuklar. Bu yüzden hiçbir yerde "sodyum bikarbonat, asetik asitle tepkimeye girer" yazmayacak. Bunun yerine "içeride gaz oluşuyor ve bu gaz hemen dışarı çıkmak istiyor" yazacak. Bu kadarı hem yeterince doğru hem de tamamen anlaşılır.
"Volkan" neden bir deney değil, bir gösteri numarasıdır
Soda sirkeyle karşılaştığında bir gaz oluşur — karbondioksit. Ekmekteki delikleri ve gazlı içecekteki kabarcıkları oluşturan gazın aynısı. Gaz, sıvıdan daha fazla yer kapladığı için yukarı doğru iter ve şişenin ağzından dışarı fırlar. Köpük, aslında biraz sıvı tarafından tuzağa düşürülmüş gazdan başka bir şey değildir.
Volkan deneyinin sorunu, cevabın sorudan önce görülmesidir. Çocuk zaten taşacağını bilir. Sürpriz yok, düşünme yok. Bu yüzden aşağıdaki deneylerin her birinde ilk bakışta görülmeyen bir şey var: kendi kendine şişen bir balon, dans eden bir pirinç tanesi, hem sıvı hem katı gibi davranan bir hamur.
Neye ihtiyacınız var — ve maliyeti ne kadar
- Kabartma sodası — yaklaşık 80 gramlık bir paket beş deneyin hepsine yeter ve 1 €'nun altında bir fiyata mal olur.
- Beyaz sirke — yarım litre fazlasıyla yeter, yaklaşık 1 €.
- Un — bir su bardağı, zaten evde olandan.
- Pirinç ya da kuru mercimek — bir yemek kaşığı.
- Balon, 0,5 litrelik plastik şişe, uzun bir bardak, ince bir süzgeç, kenarlı bir tepsi ya da fırın tepsisi.
- İsterseniz renk için gıda boyası ya da kırmızı lahana suyu — zorunlu değil.
Her şey bir tepsi üzerinde ya da lavaboda yapılır. Tehlikeli olduğu için değil, sirke ahşap tezgahta leke bıraktığı için. Bir şey daha: deneyler sırasında sirke tadılmaz, sodaya ıslak parmakla dokunulup sonra gözlere değdirilmez. Kurallar bu kadar.
Kendi Kendine Şişen Balon
Boş bir 0,5 litrelik plastik şişeye üç yemek kaşığı sirke koyun. Boş bir balona, huni ya da koni şeklinde kıvrılmış bir kağıt yardımıyla bir çay kaşığı soda doldurun. Balonu şişenin ağzına, dik tutmadan geçirin — soda, sarkan kısımda kalmalı. Balonu kaldırmadan önce çocuğa sorun: "Ne kadar büyüyecek — elma kadar mı, top kadar mı, yoksa hiç şişmeyecek mi?" Sonra balonu dikleştirin, soda içeri düşer. Malzeme: şişe, balon, sirke, soda, kaşık. Süre: 10 dakika. Yaş: 6-9, şişeyi tutan bir yetişkinle birlikte. Deney, çocuk deneyden önce kendi tahminini söyleyebiliyor ve sonra balonun neden büyümeyi bıraktığını açıklayabiliyorsa başarılıdır — soda bittiği için, sirke "yorulduğu" için değil.
Asıl güzel kısım burada başlıyor. Deneyi ikinci kez yapın, ama bu sefer iki kat soda kullanın. Balon daha büyük olur. Üçüncü kez — iki kat sirke ama aynı soda: balon hemen hemen aynı kalır. Buradan çocuk, hangisi az ise onun bittiği fikrine kendisi ulaşır. Siz söylemeyin. Bekleyin.
Dans Eden Pirinç
Uzun, şeffaf bir bardağı üçte iki oranında suyla doldurun, iki çay kaşığı soda ekleyip su berraklaşana kadar karıştırın. İçine yirmi kadar pirinç tanesi atın. Şimdi bardağın kenarından yavaşça dört yemek kaşığı sirke dökün. Taneler yukarı çıkıp aşağı inmeye başlar — üzerlerine yapışan gaz kabarcıkları onları yukarı taşır, kabarcık yüzeyde patlar ve tane tekrar dibe düşer. Malzeme: uzun bardak, su, soda, sirke, pirinç. Süre: 15 dakika, bunun 10 dakikası sadece izlemek. Yaş: 6-9. Deney, çocuk parmağıyla bir taneyi bardağın camından takip edip bir dakikada kaç kez yukarı çıktığını yüksek sesle sayabiliyorsa ve hangi tanenin — küçük mü büyük mü — daha sık hareket ettiğini söyleyebiliyorsa başarılıdır.
Aynı öğleden sonra için üç kısa deney daha
- Gizli mektup: bir çay kaşığı sodayı iki yemek kaşığı suda eritin, kulak çubuğuyla beyaz kağıda yazı yazın ve 10 dakika kurumaya bırakın. Harfler görünmez olur. Kırmızı lahana suyuna ya da orman meyveli çaya batırılmış bir pamukla üzerinden geçin — yazı renkli olarak ortaya çıkar.
- Akıllı hamur: bir su bardağı unu, koyu bir krema kıvamına gelene kadar yaklaşık yarım su bardağı suyla karıştırın. Parmağınızla hızlıca bastırırsanız katıdır. Yavaşça dokunursanız parmağınız içine batar. Çocuğun tepsinin bir ucundan diğerine, damlatmadan "taşımanın" bir yolunu bulmasına izin verin.
- Süzgeç ve un: unu 30 cm yükseklikten koyu renkli bir tepsi üzerine bir süzgeçten eleyin. İnce "tepecikler" oluştuğu görülür. Şimdi aynı yükseklikten bir avuç unu tek seferde dökün. Yığındaki fark, aşçıların neden un elediğini gösterir — tanelerin arasına hava girer.
En sık yapılan hata: daha çok soda, daha büyük etki demektir
Neredeyse her çocuk paketteki sodanın tamamını dökmek ister. Mantık kusursuz görünür: daha çok toz, daha çok köpük. Ama işler böyle yürümez. Gaz, ancak bir soda tanesinin bir sirke damlasıyla buluştuğu yerde oluşur. Sirke bittiğinde geriye kalan soda dibe çöker — ıslak, işe yaramaz bir yığın halinde. Sonuç daha az etkileyicidir, daha fazla değil; üstelik tepsiyi de yıkamak gerekir.
O yüzden bu "başarısızlığı" bilerek altıncı deney olarak yapın: bir bardakta bir çay kaşığı soda ve dört yemek kaşığı sirke, diğerinde beş yemek kaşığı soda ve aynı dört yemek kaşığı sirke. İkinci bardak daha fazla köpürmez. Sadece dipte çökelti bırakır. Çocuk, fazlanın işe yaramadığını kendi gözleriyle görür — bu ders daha sonra tatlıdaki şeker miktarında ya da su bardağındaki boyada da işine yarar.
"Bence balon elma kadar olacak, çünkü soda sadece bir kaşık." — bu cümle on tane volkandan daha değerlidir.
Deneyden sonra ne yapmalı
Çocuğa ikiye katlanmış bir kağıt verin. Solda ne olacağını tahmin ettiğini, sağda gerçekte ne olduğunu yazsın. Üç satır yeterli. Bir ay sonra bu kağıt parçası herhangi bir fotoğraftan daha ilginç olacaktır, çünkü çocuğun nerede doğru tahmin ettiği, nerede şaşırdığı görülür. Öğrenmenin gerçekleştiği yer de tam olarak o şaşırma anıdır.
Son olarak: yanlış açıklamayı hemen düzeltmeyin. Çocuk balonun "sirke sıcak olduğu için" şiştiğini söylerse, ona şişenin elle dokunulduğunda sıcak olup olmadığını sorun. Sıcak değildir. Çocuk açıklamasını kendisi geri çeker — ve bir dahaki sefere iddia etmeden önce kontrol eder.