Зошто есента лисјата стануваат жолти и црвени: домашен експеримент со фолија
Жолтата боја не ја носи студот — таа е во листот цело лето, само скриена под зелената. Еве како да му го покажете тоа на дете од 6 до 9 години: пет минути денес и пет по една недела.
Едно кленово ливче паѓа на клупата до вас. Половината е сè уште зелена, другата половина е портокалова, а границата меѓу нив е размачкана како дамка од чај. Детето го крева и прашува нешто сосема логично: „Кој го обоил само наполовина?“
Одговорот што повеќето од нас го даваат звучи некако вака: „Станува студено и лисјата се обојуваат во жолто.“ Звучи добро, но е свртено наопаку. Никој ништо не боја. Портокаловата боја си била таму цел јули — само не сте можеле да ја видите.
Што всушност се случува во листот
Во листот истовремено постојат неколку различни бои. Зелената се вика хлорофил и е најсилна — таа е како многу јарка зелена боја истурена врз бледожолта подлога. Жолтите и портокаловите пигменти се таму, но зелената целосно ги прекрива.
Хлорофилот врши работа: со помош на сонцето прави храна за дрвото. Но е и капризен — постојано се распаѓа, а дрвото постојано го произведува одново. Есента деновите стануваат покуси, светлината — послаба, и дрвото престанува да го обновува. Стариот хлорофил се разградува, зелената боја постепено бледнее, и одоздола излегува жолтата боја што чекала цело лето. Токму затоа листот се менува од зелен во жолт.
Црвената боја кај некои дрвја е малку поинаква приказна — таа навистина се создава во есента, во студени ноќи по сончеви денови. Затоа еден клен во една есен може да биде огнено црвен, а следната — повеќе кафеав. Но жолтата и портокаловата боја се стари станари, не новодојденци.
Како да го покажете, а не да го раскажете
Убавото кај ова прашање е дека одговорот може да се види со очи, без ниту едно опасно средство во куќата. Затоа целиот експеримент е целосно безбеден: еден жив лист, парче фолија и малку трпение. Тој сам по себе го дава одговорот — зелената боја заминува, а жолтата останува.
Експериментот: Одземете му светлина на еден лист (целосно безбеден)
Потребни се парче алуминиумска фолија или дебела црна хартија, кламерица или штипка за алишта и еден жив лист на грмушка во дворот или на големо растение во саксија. Времето е поделено: 5 минути денес, 5 минути по седум дена. Возраст: 6-9 г., бидејќи чекањето е долго и има смисла само ако детето може да си го одбележи датумот. Завиткајте ја половината од листот во фолија и прицврстете ја со штипката, без да го откинете листот од гранката. Одбележете го денот на календарот. По една недела одвиткајте: покриената половина е избледена, понекогаш веќе жолтеникава, а откриената останала зелена. Успеавте ако детето само дојде до заклучок дека без светлина зелената боја си заминува — и го поврзе тоа со краткиот есенски ден.
Тука доаѓа реченицата поради која всушност го правите сето ова. Кажете ја точно вака: „Види — жолтата боја си беше во листот и порано. Само зелената беше врз неа.“ И оставете го детето да ја повтори со свои зборови. Ако ја повтори, значи разбрало.
Честа грешка: да ги ставите лисјата во вода
Многу луѓе се обидуваат зелената боја да ја извлечат со топла вода. Водата се обојува само малку во жолтеникаво и сите остануваат разочарани. Причината е едноставна: хлорофилот не се раствора во вода. Затоа лисјата во супата остануваат зелени, колку и да ги вариш. Со вода тоа едноставно не оди — а токму затоа експериментот со фолија и светлина е и побезбеден и посигурен начин детето да ја види истата работа.
Втората честа грешка е обидот сето ова да се направи наесен, со веќе жолт лист. Тогаш нема што да се спореди — зелената боја веќе ја нема. Најдобриот момент е крајот на август или првите две недели од септември, додека лисјата се сè уште наситено зелени.
- Не користете обоени или шарени украсни лисја — резултатот тешко се чита.
- Фолијата мора да прилегнува цврсто, инаку светлината се провлекува и разликата не се гледа.
- Не го откинувајте листот од гранката — на откинат лист бојата бледнее насекаде и споредбата пропаѓа.
Прошетката што ја заокружува темата
Ден-два по експериментот, на пат кон училиште, дадете му на детето задача: да најде три лисја — едно целосно зелено, едно наполовина пожолтено и едно потполно жолто. Подредете ги дома во ред на прозорската даска. Тоа е цела есен на еден прозорец, а објаснувањето повеќе не е потребно — се гледа.
Есента не ги боја лисјата. Таа само ја крева зелената завеса.
И уште нешто што многу деца прашуваат по експериментот: зошто тогаш боровите остануваат зелени? Затоа што нивните иглички имаат восочна обвивка и издржуваат на студ, па дрвото нема причина да ги отфрли сите одеднаш. Се менуваат, но постепено, а не за две недели.