Kışın kar yağmadığı zamanlar: 4 haftalık ev yapımı hava durumu günlüğü
Kar yağmadan geçen bir kış, hava gözlemi için başarısızlık değil, tam tersine en çok şeyin görüldüğü an demektir. İşte 7-9 yaş arası bir çocukla, hafta hafta, ev yapımı bir hava durumu günlüğü nasıl tutulur.
Ocak ayı, sabah 9. Çocuk burnunu cama yapıştırmış: "Yine hiçbir şey yok. Kar yağmıyor" diyor. Hepsi bu kadar; dışarısı gri, kaldırımdaki su birikintisi dünden beri duruyor, termometre 4 derece gösteriyor. Görünüşte hiçbir şey olmuyor. Oysa bu pencerede şu anda not edilebilecek en az beş şey oluyor.
Bu yazı 7-9 yaş arası çocuklar için: artık termometredeki sayıları okuyabilen, günde bir cümle yazabilen ve dört hafta süren bir işi sürdürebilen bir yaş grubu. Daha küçükler için günlük fazla uzun, daha büyükler içinse fazla basit kalır.
"Kar yok" demek, "hava durumu yok" demek değildir
Çocuklarla hava gözlemi yaparken en yaygın hata, bir olay beklemektir. Kar, gök gürültüsü, sert rüzgar; yani kilometrelerce öteden görülebilecek bir şey. Bu yüzden çocuk hava durumu günlüklerinin çoğu ikinci haftada ölür: "yazılmaya değer" hiçbir şey olmamıştır.
Oysa hava durumu bir dizi olay değildir. Küçük değişimlerin art arda gelişidir ve bunu en net gösteren de tam olarak karsız bir kıştır, çünkü hiçbir şey bu değişimleri örtmez. Dışarıda 30 santimetre kar varken her yer beyazdır ve her gün birbirinin aynı görünür. Kar yokken ise su birikintisinin donup donmadığı, çimin sertleşip sertleşmediği, arabaların üzerinde kırağı olup olmadığı, nefesin buğu yapıp yapmadığı görülür. Bunların hepsi aynı soruya, yani gerçekten ne kadar soğuk olduğuna, beş farklı cevaptır.
İşte tam burada çocuğun böyle bir günlükten öğrenebileceği en değerli şey ortaya çıkıyor: termometredeki sıcaklıkla soğuk hissi aynı şey değildir. 2 derece ve rüzgarlı bir gün, 0 derece ve durgun bir günden daha soğuk hissettirebilir. Çocuk bunu ancak ikisini de not ederse kendi başına keşfeder.
Her gün tam olarak ne not edilir
Günlük, iki dakikada doldurulacak kadar kısa olmalı. Daha uzun sürerse bırakılır. Beş satır yeterlidir:
- Ölçüm tarihi ve saati — her zaman aynı saat, tercihen okuldan önce.
- Termometredeki sıcaklık, sayı ve işaretiyle: "-1", "+6".
- Gökyüzü tek kelimeyle: açık, bulutlu, gri, sisli.
- Rüzgar — var mı yok mu, dallardan ve bayraklardan anlaşılır.
- Görülen bir şey için tek cümle: "Su birikintisi üstten donmuştu ama altında su vardı."
Son satır en önemlisidir ve buna müdahale edilmemelidir. Çocuğun cümlesi "Nefesim banka kadar buğu yaptı" gibi bilimsel görünmese de iyi bir gözlemdir.
Donan tabak: gece ne kadar soğuk olmuş
Sığ bir tabak veya kavanoz kapağı alın, yaklaşık yarım santimetre su doldurun ve akşam dışarıya bırakın; pencere kenarına, balkona ya da basamağa. Sabah çocuk kontrol eder: su hâlâ sıvı mı, ince bir buz tabakası mı oluşmuş, yoksa tamamen mi donmuş. Cevabı günlükte sıcaklığın yanına yazar. Malzeme: tabak, su, günlük ve kalem. Akşam 2 dakika, sabah 3 dakika sürer, her gün. 7-9 yaş için uygundur. Bir hafta sonra çocuk kendi başına "Sıfırın altındaysa buz ince oluyor, -4'te ise dibe kadar donuyor" diyebiliyorsa başarılı olmuş demektir. Su tamamen donup tabak çatlarsa plastik bir kapakla değiştirin; su, buza dönüşürken genleşir ve keşfedilecek olan da tam olarak budur.
İki termometre: güneşli yer ve gölgeli yer
İki termometreniz varsa, birini güneşli bir yere, diğerini aynı yükseklikte gölgeli bir yere asın. Tek termometreniz varsa yer değiştirin: önce gölgede ölçün, 10 dakika güneşte bekletip tekrar ölçün. Çocuk 7 gün boyunca iki sütunlu bir tablo hazırlar. Malzeme: bir veya iki termometre — basit bir oda termometresi yaklaşık 3-5 €'ya alınabilir — ve ikiye bölünmüş bir kağıt. Günde 10 dakika sürer, tercihen öğle vakti. Yaş: 7-9, ilk günlerde eksi değerleri okurken yardım gerekebilir. Çocuk "Termometre doğru ölçsün diye nereye konmalı?" sorusuna "Gölgeye" diye cevap verebiliyorsa başarılı olmuş demektir; çünkü güneşte konursa havayı değil güneşi ölçer.
Dört hafta: neler değişir
Günlük, birbirinin aynı 28 kayıttan ibaret değildir. Her haftanın ayrı bir görevi vardır, aksi halde iş mekanikleşir.
- Birinci hafta — sadece not almak. Soru yok, çıkarım yok. Çocuk saate ve termometreye alışır.
- İkinci hafta — su dolu tabak eklenir. Artık akşamdan tahmin edilecek bir şey vardır: "Yarın buz tutar mı?"
- Üçüncü hafta — karşılaştırma yapılır. Çocuk günleri en soğuktan en sıcağa sıralar ve termometreye göre sıranın, hissedilen soğuğa göre sırayla tam örtüşmediğini görür.
- Dördüncü hafta — çocuk ertesi gün için önceden bir tahmin yazar. Sonra kontrol eder. Yedide üç tutturmak iyi bir sonuçtur, meteorologlar bile yanılıyor.
Sık yapılan hata: günlüğü ödeve çevirmek
Çoğu ailede onuncu güne doğru şu olur: Ebeveyn, ödev soran ses tonuyla "Hava durumunu yazdın mı?" diye sorar. Çocuk "Şimdi yazarım" der. On ikinci günde günlük antredeki masada unutulmuş haldedir.
Sebep tembellik değildir. Sebep, "Yazdın mı?" sorusunun merakı değil disiplini denetlemesidir. İşe yarayan farklı bir yöntem var: dışarıya bakıp somut ve biraz tartışmaya açık bir şey söylemek — "Bugün bana dünden daha sıcak geldi." Çocuk neredeyse her zaman bunu kontrol edip sizi yalanlamak isteyecektir. O zaman termometreye kendi isteğiyle gider, hatırlatıldığı için değil.
Günlüğü öldüren ikinci şey ise yazım hatalarını düzeltmektir. Her cümle kırmızı kalemle geri dönerse, cümleler üç kelimeye iner: "Soğuk. Gri. Rüzgarlı." Ve gözlem ortadan kalkar.
"Su birikintisi üstten donmuştu ama bastığımda altından su fışkırdı." — bu cümle, doğru doldurulmuş yedi tablodan daha değerlidir.
Dördüncü haftadan sonra elde kalan
28 satırlık bir kağıt, sade görünse de çocuğun ondan aynı anda üç şey çıkarmasını sağlar: en soğuk günün hangisi olduğu, gece açık gökyüzü ile sabahki buz arasında bir ilişki olup olmadığı (genellikle vardır; gökyüzü açıkken hava daha çok soğur) ve kendi tahmininin kaç kez doğru çıktığı.
Günlüğün şubattan sonra da işe yaramasını istiyorsanız atmayın. Nisan ayında aynı beş satırla bir hafta daha uygulayın. Ocak ve nisan haftalarının karşılaştırılması, çocuk için mevsimler hakkında yapılacak her açıklamadan daha etkileyicidir; çünkü sayılar kendisine aittir.
Üç soruya kısa cevaplar
Ebeveynler böyle bir günlüğe nasıl başlayacaklarını ararken aşağı yukarı hep aynı şeyleri soruyor.
Çocuk bir günü atlarsa günlük bozulur mu? Hayır. O satır boş kalır, ertesi gün kaldığı yerden devam edilir. Telafi etmeye çalışmak, yani "dün galiba 3 derece vardı" diye sonradan doldurmak günlüğü bozar; çünkü ölçüm olmayan bir sayı, günlüğün tek kuralını, yani her satırın gerçekten görülmüş olmasını çiğner. Dört haftanın sonunda 24 dolu satır da bir tabloyu okumaya fazlasıyla yeter.
Termometremiz yok, telefondaki hava durumu uygulaması olur mu? Bir ölçüm aracı olarak olmaz. Uygulama, çoğu zaman kilometrelerce ötedeki bir istasyonun verisini gösterir; oysa bütün fikir, çocuğun kendi balkonundaki havayı ölçmesidir. Basit bir oda termometresi 3-5 €'dur ve tek gerekli yatırımdır. Yine de uygulama işe yarar: çocuk kendi ölçtüğü sayıyı uygulamanın sayısıyla karşılaştırıp aradaki farkı not edebilir, bu da başlı başına iyi bir gözlemdir.
Hiç donmayan ılık bir kışta bu günlük anlamını yitirir mi? Yitirmez, sadece odak değişir. Buz oluşmuyorsa tabak deneyi yerine sabah camdaki buğu, arabaların üzerindeki nem, çimin ıslaklığı ve rüzgar izlenir. Dört hafta boyunca 6 derece ile 11 derece arasında gidip gelen bir kış bile üçüncü hafta karşılaştırmasını mümkün kılar; asıl öğrenilen şey donma değil, değişimin kendisidir.