"Fenden Nefret Ediyorum, Sıkıcı" — Çocuğun Aslında Ne Demek İstiyor
Sekiz ya da dokuz yaşındaki bir çocuk Fen Bilgisi dersinden nefret ettiğini söylediğinde, mesele neredeyse hiçbir zaman gerçekten dersle ilgili değildir. İşte bu cümleyi doğru okumanın ve daha o hafta içinde yapılacakların yolu.
Ekim ayı, okulun üçüncü haftası geride kalmış ve akşam yemeğinde dokuz yaşındaki oğlun Fen Bilgisi defterini kenara itiyor: "Fenden nefret ediyorum. Sıkıcı." Sen de "ama fen çok ilginç bir ders" gibi bir şey söylüyorsun, o omuz silkiyor ve konuşma orada bitiyor. Ertesi akşam da aynı şey tekrarlanıyor.
Sorun şu ki "sıkıcı" çocuk dilindeki en yanıltıcı kelimedir. Sekiz-dokuz yaşındaki bir çocuk çoğu zaman "üçüncü konuda ipin ucunu kaçırdım ve o andan sonra her şey anlamsız bir gürültüye dönüştü" demenin sözcüklerine sahip değildir. Ama her durumda işe yarayan ve hiçbir şeyi ele vermeyen bir kelime vardır. Bu yazı 8-10 yaş arası çocuklar için, yani Fen Bilgisi'nin artık küçük sınıflardaki sevimli hayvan hikâyeleri olmaktan çıkıp terimleri olan ayrı bir ders hâline geldiği dönem için.
"Sıkıcı" Sözünün Ardındaki Üç Gerçek Sebep
İki üç gün dikkatlice dinlersen genellikle şunlardan biri ortaya çıkar. Bunlar birer teşhis değil, sadece farklı tepkiler gerektiren farklı durumlar.
- İpin ucu kaçmıştır. Çocuk iki hafta önce öğretilen bir şeyi -örneğin "madde" ne demek- anlamamıştır ve o andan sonra her şey bu boşluğun üzerine kuruludur. "Nereden başlayacağımı bilmiyorum" ya da "öğretmenim çok hızlı anlatıyor" gibi cümlelerle kendini ele verir.
- Eline dokunacak bir şey yoktur. Derste sadece okunup yazılıyordur, oysa çocuk dünyayı elleriyle kavrıyordur. "Ama biz sadece yazıyoruz" demesiyle ya da dönem boyunca yapılan tek deneyi büyük bir heyecanla anlatmasıyla belli eder.
- Yanlış cevap verme korkusu vardır. Çocuk sınıfın önünde düzeltilmiş ve o dersteki "zayıf öğrenci" olduğuna karar vermiştir. "Sıkıcı" demek, "utanıyorum" demekten daha güvenlidir. Tahmin etmeyi reddetmesiyle belli eder: "Bilmiyorum" cevabı, daha düşünmeye bile fırsat bulmadan, çok hızlı gelir.
Bunlardan hangisi olduğunu nasıl anlarsın? "Neden sıkılıyorsun" diye sorarak değil -bu soruya hiçbir çocuk anlamlı bir cevap veremez. Bunun yerine şunu sor: "Son dersten tamamen anladığın bir şey söyle bana." Çocuk böyle bir şey bulup açıklayabiliyorsa, ipin ucu elindedir; sorun sıkılmakta ya da özgüvendedir. Susuyor ya da "hiçbir şey" diyorsa, anlama boşluğun var demektir ve üzerinde çalışman gereken yer tam da orasıdır.
En Sık Yapılan Hata: Bilimi Savunmak
Doğal tepki, fen bilgisinin ne kadar önemli olduğunu anlatmaktır -onsuz doktor, telefon, roket olmayacağını. Kulağa mantıklı geliyor ama işe yaramıyor, üstelik oldukça basit bir nedenle: Çocuk kendisiyle ilgili bir şey söyledi, sen dersle ilgili bir şey cevap verdin. O sana derste kendini kötü hissettiğini paylaştı; sen ona yanıldığını anlattın. Bir daha bunu seninle paylaşmayacaktır.
İkinci en sık yapılan hata ise tam tersi: "Bende de matematik ve fen hiç yürümedi, herhalde soydan geliyor." Bu, çocuğu bir daha hiç denememek için baştan aklar. Üstelik bunu daha o ay içinde öğretmenine aynen tekrarlayacaktır.
İlk bakışta sıkıcı görünen üçüncü bir yol işe yarar: Cümleyi tartışmadan kabul edip detay sorarsın. "Tamam. Tam olarak en sıkıcı olan ne oldu -okuma mı, yazma mı, yoksa anlatım mı?" İşte burada tutunacak bir dal ortaya çıkar.
On Dakikalık Mutfak Laboratuvarı
Bu etkinlik 8-10 yaş arası çocuklar için ve büyük kısmı beklemekten ibaret olmak üzere yaklaşık 10-15 dakika sürüyor. Bir bardak sıcak su, bir bardak soğuk su ve iki poşet çay (ya da iki damla yumurta boyası) gerekiyor. Poşetleri aynı anda suya bırakıyorsunuz ve çocuk hangisinin suyu daha hızlı boyadığını izliyor. Ama önce mutlaka ne olacağını ve neden olacağını yüksek sesle tahmin etmesini istiyorsunuz -asıl mesele bu. Sonra ne gördüğünü açıklıyor: sıcak suda parçacıklar daha hızlı hareket eder ve rengi daha çabuk yayar. İkinci bir tur isterseniz üçüncü bardağa buz koyun. Deney, çocuk doğru tahmin ettiğinde değil, "şunu tahmin ettim ama şu oldu, demek ki sıcaklık karışmayı hızlandırıyor" gibi bir cümleyi kendiliğinden kurduğunda başarılı sayılır -zaten sınıfta beklenen de tam olarak budur, sadece not baskısı olmadan.
Markete Kadar Beş Soru
Yine 8-10 yaş arası içindir ve markete gidiş yolundan başka bir şey gerektirmez -yani zaten yürüyeceğiniz 15-20 dakikadan. Kural basit: sokaktayken çocuk, gördüğü şeyler hakkında "neden" ya da "nasıl" ile başlayan beş soru sormalı. Neden şu su birikintisi kurumuş da öteki kurumamış. Kuş kabloda nasıl duruyor. Vitrin neden içeriden buğulanmış. Tüm sorulara hemen cevap verme hakkın yok; ikisine cevap veriyorsun, diğer üçü için dürüstçe "bilmiyorum, eve gidince bakalım" diyorsun. İki kardeş varsa sırayla sorsunlar. Etkinlik, çocuk hiçbir ipucu almadan beş soruya ulaştığında ve en az bir soru gerçekten birlikte cevap aramanıza yol açtığında başarılı sayılır -amaç, çocuğun bilmemenin bir başarısızlık değil, doğal başlangıç noktası olduğunu görmesidir.
Çocuk bilimden nefret etmiyor. Odada bir şeyi anlamayan tek kişi olma hissinden nefret ediyor.
Öğretmene Ne Zaman, Ne Söylemeli
İki hafta sonra hiçbir şey değişmezse öğretmenle konuşmaya değer. Ama "çocuğum sıkıcı buluyor" diye başlama -bu, dersten şikâyet gibi duyulur ve konuşmayı anında kapatır. Daha faydalısı somut olanı söylemektir: "Bir deneyi sözcüklerle anlatması gerektiğinde zorlandığını fark ediyorum. Evde çalışabileceğimiz bir şey var mı?" Öğretmenler böyle bir soruya seve seve cevap verir, çünkü bu onlara suçlama değil, iş verir.
Sınıfta deney yapılıp yapılmadığını ve ne sıklıkla yapıldığını da sormakta fayda var. Cevap "nadiren, malzeme yok" ise bu, tek bir konuşmayla değiştirebileceğin bir şey değil -ama artık evde en basit malzemelere yatırım yapmaya değeceğini biliyorsun. 2-3 €'ya bir büyüteç, bir paket balon, buzdolabından bir mıknatıs. Daha fazlasına gerek yok, özellikle de pahalı "küçük bilim insanı seti"ne hiç gerek yok -bunlar genelde üç etkileyici deney yaptırıp sonra dolapta kalıyor.
Değişim Ne Zaman Görülür
Çocuğun bir gün çıkıp Fen Bilgisi'ni artık sevdiğini söylemesini bekleme -bu neredeyse hiç sözle olmaz. İşaretler daha başka ve daha küçüktür: sen sormadan derste olanlardan bir şey anlatmaya başlar; ilk saniyede "bilmiyorum" demeyi bırakır; sana senin de cevabını bilmediğin bir şey sorar. İlk iki işaret genellikle birkaç haftalık düzenli küçük denemelerden sonra gelir. Üçüncüsü en iyi işarettir ve en son gelir.
Bir şey daha var, ebeveynlerin çoğu zaman gözden kaçırdığı: çocuk daha önce sevdiği bir ders için "sıkıcı" derse, derse değil takvime bak. Öğretmen değişikliği, sınıfta yer değişimi, yanında oturan arkadaşla küskünlük -bunların hepsi "fenden nefret ediyorum" diye görünebilir, çünkü çocuk dersi, o ders sırasında yaşanan şeyle ilişkilendirir.