Приказна за мечето со големите шепи – кога детето ќе удри, наместо да каже
Приказна за деца од 6 до 9 години и конкретни чекори за потоа: како да го научиме детето дека раката тргнува побрзо од зборовите – и што да ставиме во таа пауза.
Мечо седеше на клупата во училишниот двор и ги држеше рацете под бутовите. Така правеше веќе три дена. Затоа што во вторникот, додека го чекаше својот ред на лизгалката, Зајчето помина пред него, а шепата на Мечо тргна сама – бум, по рамото. Зајчето седна на земјата и заплака. Дојде госпоѓата Сова – совичката. Мечо рече „Тој прв!“, потоа замолче и цел ден чувствуваше во грлото нешто како коска.
Навечер мајка му го праша не зошто удрил, туку нешто друго: „Мечо, што сакаше да му кажеш на Зајчето?“ Мечо размислуваше долго. „Дека чекам многу долго. И дека беше нефер.“ – „Добро. А успеа ли да го кажеш тоа?“ – „Не. Шепата беше побрза.“
Оттаму започна нивната работа. Не со казна, не со предавање. Со една реченица што Мечо требаше да ја носи со себе како клуч во џебот: „Јас чекам прв, врати се назад.“ Постојано ја изговараа гласно дома – пред огледало, додека мијат садови, додека си ги обуваат чизмите. Смешно, гласно, шепотно. За да биде спремна кога ќе затреба.
Затоа што тоа е вистината за шепите: тие не учат да бидат побавни. Зборовите учат да бидат побрзи.
Зошто „користи зборови, не раце“ речиси никогаш не функционира
Реченицата е точна и целосно бескорисна во моментот на конфликт. Детето на 6-9 години нема готова фраза додека е луто – мора да ја состави во главата, а тоа одзема секунди што тоа ги нема. Раката веќе се кренала.
Затоа промени го прашањето. Наместо „Зошто го удри?“ прашај „Што сакаше да му кажеш?“. Првото прашање води до „Не знам“ или до оправдување. Второто открива дека под ударот имало смислена порака: чекам десет минути, ова е мое, ме боли, ме е страв. Пораката била разумна. Само што излегла преку шепата.
Три реченици што детето може да ги носи готови
Не измислувај општи правила. Дај му конкретни зборови за конкретните ситуации во кои неговата рака тргнува. За повеќето деца ситуациите се три-четири и се повторуваат со недели.
- Кога некој ќе помине пред него во ред: „Јас бев пред тебе. Врати се назад.“ – кажано силно, но без викање, гледајќи го другото дете.
- Кога некој ќе му земе нешто: „Ова е мое. Дај ми го и потоа ќе ти го дадам.“
- Кога веќе не издржува: „Престани. Не ми се допаѓа тоа.“ – два кратки збора, најлесни за изговарање при силна емоција.
- Кога веќе е доцна и раката тргнала: „Те удрив. Не сакав вака. Те боли?“ – извинување што содржи факт, а не само „жал ми е“.
Забележи дека никаде нема „те молам“ и „биди добар“. Речениците се кратки, јасни и во нив детето останува силно. Ако предложената фраза го прави да звучи слабо или како да се жали, тоа нема да ја користи – ќе ја користи шепата.
Театар на шепите – ја одиграваме ситуацијата пред таа да се случи
Ви требаат две плишани играчки (или два чорапа на рацете), ливче и молив, а времето е околу 15 минути – најдобро навечер, кога нема брзање. Погодно е за 6-8 години. Прво запишете на ливчето три ситуации во кои детето навистина се лути – не измислени, туку реални: редот за нишалка, братот што го зема далечинскиот управувач, соученикот што го турка клупчето. Потоа одиграјте ја секоја со играчките. Ти си оној што турка. Детето одговара со реченица. Одиграјте ја трипати: првиот пат шепотно, вториот нормално, третиот – гласно и самоуверено. Смејте се ако испадне смешно; смеата помага фразата да се запамети. Задачата е успешно завршена кога детето може да ја каже својата реченица без ти да му ја потсетуваш – во најмалку две од трите ситуации.
Картонче со клучот – потсетник што стои во џебот
Потребно ви е парче картон големина на визит-картичка, боички и околу 10 минути; добро функционира за 7-9 години. Детето напред ја пишува својата најпотребна реченица („Јас бев пред тебе“), а на грбот црта шепа. Картончето влегува во џебот на јакната или во предниот џеб на ранецот – не во ташната каде нема да го најде. Договорот е едноставен: кога ќе го напипа со рака, се сеќава на зборовите. Еднаш неделно, во недела навечер, го вадите и одлучувате дали реченицата сѐ уште функционира или треба друга. Успешно е ако по две недели детето само побара да ја смените фразата – значи почнало само да ги следи своите ситуации.
Најчестата грешка: да бараме извинување веднаш
Детето штотуку удрило. Возрасниот вели: „Веднаш извини се!“ Детето процедува „жал ми е“, гледа настрана и внатрешно е уште полуто. Зошто не функционира? Затоа што во тој момент детето сè уште е во емоцијата – не му е жал, туку се брани. Изнудено извинение го учи дека „жал ми е“ е збор со кој се ослободуваш од возрасниот, а не со кој поправаш нешто.
Што наместо тоа. Прво погрижи се за удрениот – буквално, пред другото дете: „Те боли? Ајде да видиме.“ Оној што удрил гледа. Тоа е најсилната лекција во целата ситуација и во неа нема ниту еден збор кон него. Потоа, по пет-десет минути, кога дишењето се смирило, се враќате: „Што сакаше да кажеш?“ И дури на крајот – „Оди и кажи му го тоа сега со зборови. И кажи му дека си го удрил и дека не било во ред.“
Другата честа замка е јавната споредба: „Види како се однесува сестра ти.“ Тоа не ги намалува ударите, туку додава срам, а засраменото дете удира повеќе, не помалку – затоа што веќе има што да брани.
„Шепите ми се големи“, рече Мечо. „Знам“, одговори мајка му. „Затоа зборовите треба да ти бидат брзи.“
Што се промени кај Мечо
По две недели Мечо повторно застана во редот за лизгалката. Зајчето повторно помина пред него. Шепата тргна – и застана на половина пат. Мечо рече: „Јас бев пред тебе. Врати се назад.“ Гласот му излезе посилен отколку што сакаше, речиси како викање. Зајчето се повлече. Госпоѓата Сова не дојде.
Навечер Мечо раскажа дома и додаде: „Малку му викнав.“ Мајка му климна со глава. „Викна. Но не удри. Следниот пат ќе го намалиме звукот.“ Ете тоа е вистинскиот напредок – не совршено однесување, туку удар што се претворил во извик. Извикот потоа се претвора во реченица. Не оди во обратен редослед.
Кога вреди да разговарате со наставничката
- Ако ударите се случуваат на исто место и во исто време – на пример секој ден на големиот одмор. Тогаш проблемот е во ситуацијата, не во карактерот, а наставничката може да ја промени.
- Ако детето вели дека прво било задиркувано, а вие не знаете дали е така – побарајте конкретни набљудувања, не оценка.
- Ако по еден месец работа дома ништо не се променило – вреди да чуете како изгледа неговиот ден во училиштето од 8 до 13 часот.
Разговорот со наставничката најдобро тргнува со реченица што не звучи како обвинение: „Работиме дома на ова. Што забележувате вие во училницата?“
И на крај, за родителите. Ако детето ве удрило, тоа не значи дека сте пропуштиле нешто во неговото воспитување. Значи дека неговата шепа е побрза од неговиот јазик – како кај повеќето деца на таа возраст. Вашата работа не е да го направите покротко. Вашата работа е да му го наполните џебот со готови реченици.