ЗА РОДИТЕЛИ (содржина за возрасни): Дете само дома по училиште — водич за родители: зошто не постои една возраст, кои вештини и правила се важни (за родители на деца од 8-10 години)
Рубрика „Водич за родители“ од делот „За родители“ — страница наменета исклучиво за возрасна публика: делот е технички одвоен од детскиот дел на сајтот (посебна секција со сопствена навигација, без внатрешни врски кон детските рубрики и со рекламни поставки ограничени на возрасен/родителски сегмент, без реклами наменети за деца). Текстот не е стручен, правен ниту медицински совет и не заменува разговор со училишен педагог, педијатар или надлежна служба. Одговорот на прашањето дали детето може да остане само дома по училиште не зависи од роденден, туку од неколку вештини што се тренираат однапред — затоа во текстот намерно нема една „вистинска“ возраст.
Важно пред читањето: оваа страница е наменета исклучиво за возрасни — родители и старатели — и е дел од секцијата „За родители“, која е технички одвоена од детскиот дел на сајтот: има сопствена навигација, нема внатрешни врски кон детските рубрики и рекламните поставки се ограничени на возрасен/родителски сегмент, без реклами наменети за деца. Текстот не е стручен, правен ниту медицински совет и не заменува мислење на училишен педагог, педијатар или надлежна служба. Часот е 13:40. Детето слегува од автобусот, се качува по трите ката и застанува пред вратата со клуч в рака. Вие сте на работа уште два часа и пол. Прашањето не е дали ќе му се допадне — речиси секое дете на 9 години смета дека ќе му се допадне. Прашањето е дали знае мирно да се снајде во ситните непредвидени работи: ако клучот тешко се врти, ако светлото се исклучи или ако некој непознат заѕвони на вратата.
Текстот е наменет за родители и старатели на деца од приближно 8 до 10 години и, како што е нагласено погоре, не заменува стручен, правен ниту медицински совет: сите возрасти и времиња подолу се ориентациски насоки од редакциско искуство. Тоа е возраста на која многу македонски семејства првпат си го поставуваат ова прашање, поради крајот на училишниот ден и работното време на родителите. Учебната година започнува во средината на септември, а токму тогаш распоредите најгрубо се судираат: наставата во многу училишта завршува околу пладне, продолжениот престој во основните училишта во практика најчесто ги опфаќа само пониските одделенија и не е организиран во секое училиште, а работното време на родителите трае до 16 или 17 часот. Пред да одлучите, разговарајте со училишниот педагог или со педијатарот и проверете во вашето училиште и во надлежниот Центар за социјална работа што се очекува од родителите во однос на надзорот над малолетно дете; во случај на двоумење предност имаат локалните прописи и мислењето на стручњак. Оваа проверка важи за сите совети подолу и не ја повторуваме покрај секој чекор.
Зошто „на колку години?“ е погрешното прашање
Најчесто слушнатиот одговор е „околу 10“. Тој е погоден, но бескорисен, бидејќи го опишува просечното дете, а вие имате конкретно дете. Едно момче на 8 години може да отклучи, да си стопли ручек и мирно да се јави ако нешто тргне поинаку од планираното. Друго на 11 се збунува кога телефонот ѕвони од непознат број и не се сеќава да го отвори прозорецот ако од тенџерето излезе чад. Токму затоа во ваквите разговори обично се избегнува да се именува една „вистинска“ возраст за самостојно попладне.
Затоа сменете го редоследот. Наместо да броите години, проверете вештини. Ако детето веќе ги покажало барем неколкупати — не со зборови, туку навистина — можете да почнете со кратки периоди. Ако не, годините нема да помогнат.
- Сам отклучува и заклучува влезна врата, дури и кога клучот тешко се врти — и знае дека вратата се заклучува веднаш по влегувањето.
- Може да го избере вашиот број напамет или преку брзо бирање и јасно да каже: „Мамо, дома сум, сѐ е во ред“ или „Тато, ми падна чаша, добро сум, но не знам што да правам со парчињата.“
- Ја знае домашната адреса со кат и број на стан и може да ја каже наглас без запнување — истото важи и кога зборува со операторот на бројот за итни случаи 112.
- Одбива непознат на вратата, без да отвора и без да објаснува зошто.
- Издржува само во станот сосема кратко — колку трае едно одење до продавница — мирно и без да ѕвони на секои неколку минути.
Како изгледа подготовката за самостојно попладне
Не се прави со разговор на вечера. Се прави чекор по чекор, секој следен малку подолг од претходниот. Прво го оставате детето само сосема кратко, колку да слезете до продавница. Потоа малку подолго, колку едно кафе во близина. Потоа околу час и нешто. Во примерот за распоред што го користиме овде — а тоа е илустрација од нашата редакција, а не измерен просек ниту правило — разликата помеѓу првата и последната фаза изнесува барем неколку недели, а кај некои семејства и две-три, за детето да успее неколкупати да го почувствува „се снајдов“. Ваквото постепено зголемување во практика им помага на многу семејства, иако нема универзално правило: продолжете со следната, подолга фаза дури откако детето двапати по ред ќе го издржи истиот период мирно, без да ви се јави повеќе од еднаш и без да ве замоли да се вратите порано; ако тоа не се случи, повторете ја истата должина уште два-три пати пред да ја зголемите.
Во меѓувреме направете едно нешто што многу семејства го прескокнуваат: напишете ги правилата на лист и залепете ги до влезната врата. Не како наредби, туку како список што детето може да го погледне кога ќе се збуни. Пет реда се доволни. На истиот лист напишете го крупно и единствениот број за итни случаи — 112 — и вежбајте однапред кога се вика: при оган или чад, повреда, силна болка или ако некој се обидува да влезе во станот. Договорот е едноставен: прво излегува на безбедно место, потоа се јавува на 112 и ја кажува адресата со кат и број на стан, па дури потоа ви се јавува вам.
- Заклучувам веднаш штом влезам и ѝ пишувам на мама: „Дома сум.“
- Не отворам на никого — ни на сосед, ни на човек во униформа. Одговарам преку вратата: „Родителите ми не се тука, јавете се подоцна.“
- Не ги вклучувам шпоретот и рерната. Микробранова печка — само за нештата што сме ги пробале заедно.
- Ако нешто ќе падне или ќе се истури, прво се јавувам, потоа расчистувам.
- Ако мама и тато не се јавуваат: ѝ се јавувам на баба, потоа на соседката од 4-ти кат. Ако има оган, чад, повреда или некој се обидува да влезе — прво излегувам на безбедно место и се јавувам на 112.
Проба на вратата
Оваа проба ја организирате и ја водите вие, родителите, на ваша одговорност — детето само го вежба одговорот. Започнете со неа дури откако детето ги исполнува првите три точки од списокот погоре: сам заклучува, го знае вашиот број напамет и ја кажува адресата без запнување. Ви требаат влезната врата и еден возрасен што детето го познава помалку, на пример пријател или роднина. Претходно кажете му на детето дека оваа недела ќе имате кратка вежба со ѕвонење, за да знае дека станува збор за игра на улоги, а не за вистинска ситуација; договорете се возрасниот да заѕвони на одреден ден, без детето да го знае точниот час. Пробата е кратка, обично околу четвртина час, и им одговара на децата од основно училиште. Возрасниот преку вратата кажува неколку реченици што детето навистина може да ги слушне: „Соседи сме од долниот кат, имаме протекување“, „Курир сум, потпишете тука“, „Мама те чека долу, рече да слезеш.“ Детето вежба еден ист одговор, без да отвора и без да се објаснува: „Родителите не можат да дојдат сега. Јавете се подоцна.“ Потоа веднаш ве повикува вас. Кажете му и дека ако некој навистина се обидува да ја отвори вратата, по повикот кон вас се јавува и на 112. Веднаш по пробата потсетете го дека тоа било вежба и пофалете го — така вежбата останува мирна и ведра, а не страшна. Добар знак е ако вратата останала затворена сите пати и ако на крајот може да ви каже кој ѕвонел и што сакал. Ако детето реагира со страв, прекинете и посоветувајте се со училишниот педагог.
Тест „кратко сам дома“
И овој тест го водите вие, на ваша одговорност. Ви требаат телефон за детето (или фиксен апарат), лист со броевите за итен случај — вашиот, на уште еден близок возрасен и 112 — и часовник што може да го чита. Трае колку едно кратко излегување — дваесетина минути честопати се доволни — и кај децата од пониските одделенија обично е првиот чекор во подготовката. Излегувате навистина — не се криете на скали. Претходно давате едноставна задача што ќе го исполни времето: да си направи сендвич, да го спреми ранецот за утре или да ги полее цвеќињата. Пред да излезете, накратко повторете го договорот за итни случаи: при оган, чад или повреда прво излегува од станот, па се јавува на 112 и ја кажува адресата. Насреде тестот му се јавувате еднаш, накратко. Добар знак е ако ја завршило задачата, ако не ви се јавило повеќе пати од договореното и ако по враќањето може да раскаже што правело по ред. Ако му било непријатно или се јавило многупати — тоа не е неуспех, туку знак дека е рано. Само вратете се на уште пократок период и повторете по неколку дена.
Најчестата грешка: телефонот наместо правилата
Родителот купува телефон, инсталира апликација за локација, испраќа по десет пораки на час и смета дека прашањето е решено. Не е. Телефонот покажува каде е детето, но не му кажува што да прави. Постојаните пораки го учат на спротивното од самостојност: да не решава ништо додека не праша.
Кон тоа доаѓа и празната батерија: кога телефонот е единствениот план, врската едноставно исчезнува. Затоа проверете детето да знае како да повика помош и без свој телефон — од фиксниот апарат дома или од вратата на соседот, а бројот 112 се вика бесплатно.
Затоа насоката гласи: телефонот е дополнение, не систем. Прво списокот до вратата со броевите за итни случаи, соседот кај кого има резервен клуч, и пробите. Дури потоа следењето.
Втората грешка: да не се зборува за досадата
Подготовката обично ги покрива ризичните ситуации, а го испушта најчестото чувство — досадата. Три часа сам во тивок стан се долги. Ако нема што да прави, детето ќе го најде екранот и наредните месеци ќе се расправате за тоа.
Полесно е да се договори однапред. На пример: прво домашна и ранец, потоа некое договорено време пред екран (во некои семејства тоа е половина час), а меѓу нив две-три работи што детето само ги избрало од список — цртање, коцки, книга, повик до пријател. Точното време одредете го вие, според возраста и навиките на вашето дете. Ако во вашата населба има отворено училишно игралиште, спортски клуб или библиотека во близина, дел од попладнето може да падне и таму, со договор кој возрасен го чека детето. Ако сакате да додадете уште еден чекор кон самостојност, договорете мал неделен џепарлак што детето само го планира: собира од понеделник, а во сабота одите заедно да го потроши. Планирањето и чекањето се истата вештина која му треба и кога е само дома.
Детето не е подготвено кога вие сте мирни. Подготвено е кога тоа е мирно — а тоа се гледа по тоа колку пати ви се јавило додека било само.
Првата недела: што да очекувате
Кај дел од децата првите денови минуваат одлично, бидејќи е новина. Некој од наредните денови често е потежок — новината минала, останал тивкиот стан. Не откажувајте сѐ поради едно лошо попладне. Скратете го времето, дојдете нешто порано, прашајте што точно било непријатно. Одговорите на 9-годишниците се изненадувачки конкретни: „Фрижидерот брмчи и ми е непријатно“, „Соседите зборуваат гласно“, „Веќе се стемнува кога се враќам дома.“
И секоја вечер поставувајте го истото прашање: „Што се случи денес што не го договоривме?“ Токму таму се кријат нештата што треба да влезат во списокот до вратата. Еднаш неделно повторете го и договорот за итни случаи — кога се вика 112 и што се кажува. А ако несигурноста трае подолго од неколку недели, тоа е знак да побарате мислење од училишниот педагог или педијатарот — нивната проценка е поважна од секоја општа насока.